انسان در قرآن

 در استان مازندران در خدمت عزیزان دانشجو در حسینیه عاشقان کربلا هستیم. بیننده‌ها بحث را در ماه رمضان می‌بینند. همانطوری که گفته‌اند پیش نماز باید مراعات آدمهای بی حال را بکند ما هم سعی می‌کنیم که مراعات آدمهای بی حوصله را بکنیم.

انسان شناسی مهم است؟ بله، آدم بفهمد که بی هدف خلق شده است یا با هدف، چون اگر با هدف هستیم مسئولیت داریم. اگر بی هدف هستیم مسئولیت هم نداریم، آیا ما نطفه‌ای هستیم که اول نداریم و آخر هم نداریم مثل آدمی که در بیابان بزرگ شده است. این انسان آزاد است یا مجبور؟ آیا این انسان فقط شکم و شهوت دارد یا اهدافی بالاتر از شکم و شهوت هم در زندگی‌اش هست؟ انسان شناسی مهم است چون همه هستی برای انسان آفریده شده است و آن بلایی که تمام کشورها مبتلا به آن هستند این است که تمام پیشرفت‌های علم و صنعت و تکنولوژی را کشف ولی انسانیت را کشف نکرده‌اند.

اگر انسان قدر خودش را بداند، خودش را ارزان نمی‌فروشد. امام علی می‌فرماید نرخ تو بهشت است خودت را مفت نفروشی. شما در خانه اتاق خوبها را برای مهمان می‌گذارید برای اینکه می‌خواهید پیش مهمان بگوئید که من کی هستم من شخصیت دارم انسانی که توجه به شخصیت دارد. انسان موجود برتر است «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنْ الطَّیِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى کَثِیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِیلًا» (اسراء/70) در این آیه هم داریم «کرمنا» به انسان کرامت دادیم و داریم «فضلنا» به انسان  فضیلت دادیم پشم شتر باید افتخار کند که روی دوش تو است نه اینکه تو افتخار کنی که پشم شتر روی دوش تو است.

علمای قدیم گیوه پا می‌کردند چرم را خرج جلد کتاب می‌کردند چون مغز مهم است. الان کفش‌ها چرم است کتابها مقوا یعنی آنکه مال مخ است، مقوا است آنکه مال پا است چرم است. اینها مهم است. یک آیه داریم که می‌فرماید انسان خلیفه خداست «إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَهً» (بقره/30) خلیفه خدا فحش بدهد؟ خلیفه  خدا ضد خدا راه برود؟ جانشین خدا برای صد تومان و دویست تومان دروغ بگوید؟ جانشین خدا خیانت کند؟ اگر آدم بفهمد که کی است… اگر شما بغل بوعلی سینا بنشینی حواست را جمع می‌کنی ما یک خورده یادمان رفته که کی هستیم انسان جانشین خدا است یک کسی قائم مقام یک مدیر کل می‌شود می‌گوید بنده قائم مقام فلانی هستم دلش را خوش می‌کند که قائم مقام است و کلی افتخار می‌کند شما اگر بدانی که جانشین خدا هستی خیلی پْز می‌دهی بیخود نیست که امام در دعا می‌فرماید «کَفَى بِی فَخْراً أَنْ تَکُونَ لِی رَبّاً» (بحارالأنوار/ ج74/ ص 402) کیف می‌کنم که بنده تو هستم.

حرف زدن با خدا شیرین است اینهایی که می‌دوند مگر می‌خواهند چیزی به دست بیاورند؟ نه خود دویدن ارزش است خود شیرجه ارزش است، رابطه با خدا ارزش است گاهی می‌گویند: فلسفه نماز چیست؟ باسمه تعالی نماز فلسفه ندارد همین که به تو اجازه داده‌اند که با خدای خودت حرف بزنی همه‌اش فلسفه است.

معلم انسان کیست؟ «الرَّحْمَانُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ» (الرحمن/1-2) «خَلَقَ الْإِنسَانَ» (الرحمن/3) «عَلَّمَهُ الْبَیَانَ» (الرحمن/4) معلمش خداوند است، کسی که می‌خواهد علّم باید رحمت داشته باشد نمی‌گوید الحی القیوم، علم القرآن، یعنی اینکه به معلمی می‌خورد صفت رحمت است کسی که می‌خواهد معلم بشود باید رحم داشته باشد.

همه موجودات دمر هستند تنها موجود عمودی انسان است. روح خدا در انسان است. خداوند هر چه را آفرید به خودش آفرین نگفت ولی در آفرینش انسان گفت «فَتَبَارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِینَ» (مؤمنون/14) درود به خدایی که تو را آفرید. «فَسَجَدَ الْمَلَائِکَهُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ» (حجر/30) همه فرشته‌ها به آدم سجده کردند آنوقت انسانی که همچین ارزش دارد ببینید چطور بدبخت می‌شود و خدا از او گله می‌کند «وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَهَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنسَانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ» (ابراهیم/34) این انسان هم ظلم می‌کند هم خیلی کفران می‌کند از همه بهتر است از همه هم بدبخت‌تر است یک مثال هست که می‌گویند: میمونی که زشت‌تر است تقلیدش بیشتر و بهتر است انسان از همه عاجز‌تر است بعضی حیوانات خیلی قوی هستند ممکن است تا پنجاه برابر خودشان بار بلند می‌کنند بعضی حیوانات زیر برف را می‌بینند بعضی حیوانات از یک قاره به قاره‌ای دیگر می‌روند و در فصل بعد  برمی‌گردند و خانه خودشان را گم نمی‌کنند.

«خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ نُطْفَهٍ فَإِذَا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ» (نحل/4) انسان از نطفه آفریده شده است بعد گردن کلفتی می‌کند در مقابل خدا. «وَیَدْعُ الْإِنسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَیْرِ وَکَانَ الْإِنسَانُ عَجُولًا» (اسراء/11) انسان عجله می‌کند. «قُلْ لَوْ أَنتُمْ تَمْلِکُونَ خَزَائِنَ رَحْمَهِ رَبِّی إِذًا لَأَمْسَکْتُمْ خَشْیَهَ الْإِنفَاقِ وَکَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا» (اسراء/100) خدا این همه سرمایه داده بهترین ساختمان داده، سخر لکم داده، خلق لکم داده.

فیض کاشانی یک مثلی زده است که اگر شما یک کسی را مهمان کنید اسب برای او بفرستید بگوئید سوار شو، راهنما، نامه، کروکی، بعد هم بروی در خانه و منتظر باشی همه دعوتها و همه کارها را کرده‌ای این آقا کروکی را پاره کند راهنما را بکشد اسب را هم ول کند و در برود شما چی قضاوت می‌کنید؟ بابا من دوستت دارم. نامه فرستاده‌ام قرآن، راهنما انبیاء شما در رفتی، کجا رفتی؟ می‌گوید انسانهای گناهکار مثل‌شان مثل مهمان گردن کلفتی است که میزبان هر چه محبت می‌کند مهمان بی انصافی می‌کند.

در مناجات داریم که خدایا گناه می‌کنم تو می‌پوشانی باز گناه می‌کنم و می‌پوشانی بجای اینکه من از تو خجالت بکشیم انگار تو از من خجالت می‌کشی «کَأَنَّکَ اسْتَحْیَیْتَنِی» (بحارالأنوار/ ج95/ ص87) انگار تو شرمنده هستی «یَا مَنْ أَظْهَرَ الْجَمِیلَ وَ سَتَرَ الْقَبِیحَ» (کافی/ ج2/ ص578) خدایا تو زیبائی‌ها را نشان می‌دهی اما عیب‌ها را نشان نمی‌دهی، گناه کردم یک گناه می‌نویسی ولی ثواب کردم ده تا می‌نویسی تا هفتصد تا می‌نویسی خداوند برای اینکه مردم را تشویق کند گفته چند برابر پاداش می‌دهم. بعضی جاها هم می‌گوید هیچ حسابگری نمی‌تواند حساب کند که چقدر پاداش می‌دهم مسئله ده تا و صد تا نیست می‌دانید چه ثوابی است؟ آنهایی که برای نماز شب بلند می‌شوند، می‌گوید تو که خودت را از رختخواب کندی برای اینکه دو رکعت نماز شب بخوانی «فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّهِ أَعْیُنٍ» (سجده/17) انسان نمی‌داند که من چی برایش درست کرده‌ام.

فکر گناه مثل دود است اگر نشستی می‌ماند وقتی دود پیدا شد پنجره را باز کن تا دود بیرون برود چون فکر گناه آدم را به گناه می‌کشاند چون شیطان هی می‌آید و می‌رود «خناس» یعنی هی تکرار می‌کند تا آدم را گرفتار کند. «وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِی هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ کُلِّ مَثَلٍ وَکَانَ الْإِنسَانُ أَکْثَرَ شَیْءٍ جَدَلًا» (کهف/54) انسان خیلی اهل جدل است خیلی چانه می‌زند.

همه چیز برای انسان آفریده است انسان برای چی آفریده شده است؟ گاهی آدم یادش می‌رود که چکاره است، انسان خلیفه خدا هستی. دیده‌اید چند تا چاه می‌زنند و از زیر چاهها را به هم وصل می‌کنند تا بشود قنات این آب را می‌برند تا برسانند به مزرعه منتها کشاورز باید عقب این آب بدود اگر ندود یک مقداری از این هرز می‌رود و چیزی از آن به مزرعه نمی‌رسد شما چند تا چیز دارید باید به هم وصل کنید، سلامتی، فراغت، هوش، نوکر مفت پدر، کلفت مفت مادر، معلم مفت، کتابخانه مفت، امنیت، عزت، اینها را باید به مزرعه برسانید باید دانشمند بشوید ما همینطور هرز می‌رویم استفاده از فرصت نمی‌کنیم.

 کسی کتابی نوشته به نام پنج دقیقه‌های قبل از غذا، می‌گوید هر جا می‌رفتیم تا غذا آماده می‌شد همان پای سفره می‌نشستم و کتابهای جیبی مطالعه می‌کردم و نکاتی که در کتاب بود را یادداشت می‌کردم و این نکات را جمع کردم و یک کتاب شد. گاهی آدم می‌تواند.

خدا رحمت کند شهید مطهری را زمان شاه راجع به خلوص در اهواز سخنرانی کرد، چرا تا ابد در جهنم می‌سوزد؟ این بنده خدا چهل پنجاه سال گناه کرده است. چرا عذاب او همیشگی است؟ ایشان یک بحث عمیقی کرد و یک عده فهمیدند و یک عده هم نفهمیدند که چی شد ما نشسته بودیم. من بلند شدم و یک مثلی زدم گفتم آقایان آدم عذاب که می‌کشد لازم نیست به مقدار زمان گناه باشد ممکن است زمان گناه کم باشد اما عذاب آن زیاد باشد. شما یک دقیقه با چاقو چشمت را در می‌آوری اما هشتاد سال کور هستی گناه یک دقیقه ولی کوری هشتاد سال خود مرحوم مطهری کلی خندید گفت راست می‌گویی در روایات و قرآن ما اینقدر مثل هست.

آیا وقتی ما مردیم و استخوانهای ما پوسیده شد چطور استخوانها پوسیده جمع می‌شود؟ امام یک مثل دارد در روایات می‌فرماید وقتی شما ماست را در مشک می‌ریزی مشک را می‌زنی ذرات چربی که پخش شود همه یک جا جمع می‌شود چطور شما با تکان دادن مشک ذرات چربی را جمع می‌کنی. قرآن می‌فرماید: «إِذَا زُلْزِلَتْ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا» (زلزله/1) خداوند زمین را می‌زند استخوان پوسیده‌های شما را جمع می‌کند. ما علف به گاو نمی‌دهیم و شیر می‌دوشیم خدا که شیر را از علف بیرون می‌کشد ما هم هر کجا هستیم بیرون می‌کشد.

هدف آفرینش چیست؟ «الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَیَاهَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِیزُ الْغَفُورُ» (ملک/2) برای اینکه شما را آزمایش کند. یکی از من پرسید چرا خدا ما را آفرید؟ چیزی نگفتم دوباره و سه باره پرسید من هم هیچی نگفتم. ناراحت شد گفت چرا جواب نمی‌دهی؟ گفتم شما می‌گویی تو که می‌توانی جواب بدهی اگر این کار را نکنی بخل است. گفتم خدا هم می‌تواند از خاک سیب زمینی درست کند اگر این کار را نکند بخل است. می‌تواند از یک تک سلول بوعلی سینا درست کند اگر نکند بخل است. کسی که می‌تواند کاری را انجام دهد اگر انجام ندهد بخل است.

خدا سرچشمه فیض است، آفرید برای امتحان، نه آزمایش کند برای اینکه بداند، آزمایش می‌کند برای اینکه استعدادها بروز کند و وقتی بروز کرد مزد بدهد شما می‌دانید که آرایشگر آرایش می‌کند اما تا این کار را نکند مزد نمی‌دهد خدا می‌داند که کی چکاره است اما تا کاری از او سر نزد مزد نمی‌دهد باید کاری کند تا مزد بدهد.

شما با می‌دانم پول به آرایشگر نمی‌دهی، امتحان می‌کند تا عملی از ما سر بزند آنوقت اصل براساس عمل باشد. گرگ بپرد توی گله‌ای از گوسفندها چند تا بیشتر پاره نمی‌کند، ولی آدمهایی داریم که خیلی بیشتر از گرگ پاره می‌کنند همه گرگهای عالم توی دادگاه پرونده ندارند آدمهایی داریم که هفتصد تا پرونده دارند انسانی که خلیفه خدا بود بخاطر اینکه دستش را از توی دست مکتب بیرون کشید به کجا رفت؟